নেপালত চৰকাৰী বাহিনীৰ বৰ্বৰতা আৰু দক্ষিণ এছিয়াত মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ অভাৱ

মনোজ কুমাৰ লস্কৰ: বিশ্বৰ অন্যান্য অঞ্চলৰ দৰে দক্ষিণ এছিয়াত মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে কোনো শক্তিশালী আঞ্চলিক আদালত বা বিশেষ তদাৰকী সংস্থা নাই। দক্ষিণ এছীয় আঞ্চলিক সহযোগিতা সংস্থা চমুকৈ ‘ছাৰ্ক’ৰ (SAARC) নীতি-নিয়মতো এনে কোনো ব্যৱস্থাৰ কথা উল্লেখ নাই। বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, এই অঞ্চলৰ দেশসমূহৰ চৰকাৰবোৰে মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ গুৰুত্ব নিদিয়ে। যাৰ ফলত চৰকাৰী অত্যাচাৰৰ বলি হোৱা সাধাৰণ ৰাইজৰ বাবে ন্যায় বিচাৰৰ কোনো নিৰ্ভৰযোগ্য মঞ্চ নাই।- Human Rights in South Asia

২০২৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত নেপালৰ নিৰাপত্তা বাহিনীয়ে প্ৰতিবাদকাৰীৰ ওপৰত চলোৱা গুলীচালনাই এই সমস্যাটো পুনৰ স্পষ্ট কৰি তুলিছে। সেই সময়ত জৰুৰীকালীন সান্ধ্য আইন ঘোষণা কৰাৰ মাত্ৰ পাঁচ মিনিটৰ ভিতৰতে আৰক্ষীয়ে জনতাৰ ওপৰত ২,৬৪২ জাই সজীৱ গুলী বৰ্ষণ কৰিছিল। স্কুলীয়া ছাত্ৰ-ছাত্ৰীকে ধৰি সাধাৰণ জনতাৰ মূৰ আৰু বুকু লক্ষ্য কৰি চলোৱা এই গুলীচালনাত কমেও ৭৫ গৰাকী নিৰীহ লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।

দুঃখজনক কথাটো হ’ল, এনে ধৰণৰ ঘটনাৰ পিছতো অনেক সময়ত দোষী আৰক্ষী বিষয়াৰ বিৰুদ্ধে কোনো আইনী ব্যৱস্থা লোৱা নহয়। এনে ঘটনাই প্ৰমাণ কৰিছে যে মানৱ অধিকাৰৰ আইনবোৰ কেৱল কাগজ-কলমতে সীমাবদ্ধ হৈ আছে, কাৰ্যক্ষেত্ৰত চৰকাৰক জবাবদিহি কৰিবলৈ কোনো শক্তিশালী ব্যৱস্থা নাই।

আইন উলংঘনৰ পৰা প্ৰতিষ্ঠাপনলৈ: নেপালৰ ঘটনাৰ এক বিশ্লেষণ

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আইনৰ উলংঘন:

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নাগৰিক আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰৰ চুক্তিনামা (ICCPR)-ৰ অনুচ্ছেদ ৬(১) অনুসৰি যিকোনো ব্যক্তিৰ জীৱন যধে-মধে কাঢ়ি লোৱাটো নিষিদ্ধ। মানৱ অধিকাৰ সমিতিৰ ‘সাধাৰণ মন্তব্য ৩৬’ (General Comment 36)-ত স্পষ্ট কৰা হৈছে যে ‘যধে-মধে’ (arbitrary) শব্দটোৱে কেৱল ‘অবৈধ’ কাৰ্যকে নুবুজায়; ইয়াৰ ভিতৰত অনুপযুক্ত, অন্যায় বা অযুক্তিকৰ কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত। মাৰাত্মক শক্তি প্ৰয়োগ কৰাটো এক চৰম পদক্ষেপ, যিটো কেৱল জীৱন ৰক্ষা কৰিবলৈ বা কোনো আসন্ন ভাবুকিৰ পৰা গুৰুতৰ আঘাত ৰোধ কৰিবলৈহে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

নেপালৰ চৰকাৰী বাহিনীৰ কাৰ্যকলাপ এই সকলোবোৰ পৰীক্ষাত ব্যৰ্থ হৈছে। ছচিয়েল মিডিয়াৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞা আৰু শাসন ব্যৱস্থাক লৈ সৃষ্টি হোৱা অসন্তুষ্টিৰ বাবেহে এই প্ৰতিবাদ আৰম্ভ হৈছিল, য’ত তেনে কোনো আসন্ন ভাবুকি নাছিল যাৰ বাবে গুলীচালনা কৰাটো প্ৰয়োজনীয় আছিল। উল্লেখ্য যে, এই প্ৰতিবাদ শান্তিপূৰ্ণ আছিল আৰু ICCPR-ৰ অনুচ্ছেদ ২১-ৰ অধীনত ই সুৰক্ষিত আছিল।

প্ৰতিষ্ঠানিক ব্যৰ্থতা:

নিৰাপত্তা বাহিনীয়ে প্ৰতিবাদকাৰীক আঁতৰি যাবলৈ কোনো উপযুক্ত সুযোগ দিয়া নাছিল। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ‘আইন প্ৰয়োগকাৰী বিষয়াৰ দ্বাৰা শক্তি আৰু আগ্নেয়াস্ত্ৰ ব্যৱহাৰৰ মৌলিক নীতি’ অনুসৰি স্পষ্ট সতৰ্কবাণী আৰু সেয়া মানি চলিবলৈ পৰ্যাপ্ত সময় দিয়াটো বাধ্যতামূলক। কিন্তু ‘এমনেষ্টি ইণ্টাৰনেশ্যনেল’ (Amnesty International)-ৰ তদন্তত পোহৰলৈ আহিছে যে তাত কোনো সঠিক পৰিকল্পনা নাছিল।

নিৰাপত্তাৰক্ষীয়ে কন্দুৱা গেছ আৰু অন্যান্য সঁজুলি ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰ্দেশনা উলংঘন কৰি উচ্চ স্থানৰ পৰা নিক্ষেপ কৰিছিল। আনকি চিকিৎসালয়ৰ ভিতৰতো গেছ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত ৰোগীৰ উশাহ-নিশাহত তীব্ৰ কষ্ট হৈছিল। এগৰাকী জৰুৰীকালীন চিকিৎসকৰ মতে সেই সময়ত চিকিৎসালয়খন এখন ‘কছাইখানা’ যেন লাগিছিল। এয়া কেৱল দুৰ্বল প্ৰশিক্ষণৰ ফল নহয়, বৰঞ্চ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তিসমূহ মানি চলাৰ ক্ষেত্ৰত এক প্ৰতিষ্ঠানিক ব্যৰ্থতাহে।

ৰাষ্ট্ৰৰ দায়িত্ব আৰু বিচাৰহীনতাৰ পৰিৱেশ

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন আয়োগৰ (International Law Commission) নিয়ম অনুসৰি, যদি কোনো দেশৰ চৰকাৰী অংগই (যেনে আৰক্ষী বা সেনাবাহিনী) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ম উলংঘণ কৰে, তেন্তে তাৰ বাবে সেই দেশৰ চৰকাৰ সম্পূৰ্ণ জগৰীয়া হয়। এই নিয়ম অনুসৰি, নেপাল আৰক্ষীৰ যিকোনো ভুল পদক্ষেপৰ বাবে নেপাল চৰকাৰ দায়বদ্ধ। আইনমতে চৰকাৰে এনে ভুল কাম বন্ধ কৰিব লাগে আৰু ভুক্তভোগীক ক্ষতিপূৰণ দিব লাগে। কিন্তু নেপালে এই নিয়মবোৰ কেৱল কাগজ-কলমতে ৰাখিছে, কাৰ্যক্ষেত্ৰত একো কৰা নাই।

জবাবদিহিতাৰ অভাৱ বা শূন্যতা

নেপালে দেখুৱাই দিছে যে কেনেকৈ এখন দেশে নিজৰ ক্ষমতা ব্যৱহাৰ কৰি বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়াক অৰ্থহীন কৰি তুলিব পাৰে। ‘হিউমেন ৰাইটছ ৱাচ’ৰ (Human Rights Watch) তথ্য অনুসৰি:

• ২০১৫ চনৰ মধেছ প্ৰতিবাদত প্ৰায় ৫০ জন সাধাৰণ লোকৰ মৃত্যু হৈছিল। চৰকাৰে তদন্তৰ নিৰ্দেশ দিছিল যদিও সেই প্ৰতিবেদন কেতিয়াও ৰাজহুৱা নহ’ল আৰু এজনো দোষীৰ শাস্তি নহ’ল।
• ২০২৫ চনতো একেই ঘটনাৰ পুনৰাবৃত্তি ঘটিল। নৱেম্বৰ মাহলৈকে আৰক্ষীয়ে ৪২৩ জন লোকক হিংসাত্মক কাৰ্যৰ বাবে গ্ৰেপ্তাৰ কৰিলে, কিন্তু যিসকল আৰক্ষীয়ে নিৰীহ জনতাৰ ওপৰত গুলী চলাইছিল, তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে কোনো ব্যৱস্থা লোৱা নহ’ল।
• ২০২৬ চনৰ ৪ জানুৱাৰীত নেপালৰ প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী কে.পি. শৰ্মা অলিয়ে কেইবামাহো ধৰি অমান্তি হোৱাৰ পিছত অৱশেষত ন্যায়িক তদন্ত আয়োগৰ সন্মুখত সাক্ষী দিয়ে।
• বৰ্তমানৰ অৱস্থা এনেকুৱা যে শ শ প্ৰতিবাদকাৰীয়ে আদালতত গোচৰৰ সন্মুখীন হৈছে, কিন্তু গুলী চলোৱা এজনো আৰক্ষী বিষয়াৰ বিৰুদ্ধে এতিয়ালৈকে কোনো আইনী ব্যৱস্থা লোৱা হোৱা নাই। নেপালে দেখুৱাইছে যে তেওঁলোকে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি মানি চলাৰ ভাও ধৰে যদিও আচলতে নিজৰ দায়িত্ব পালন নকৰে।

ধাৰাবাহিক নিয়ম উলংঘন আৰু নেপালৰ স্থিতি

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইনৰ ‘ষ্টেট ৰেচপনচিবিলিটি’ (State Responsibility) বা ৰাষ্ট্ৰৰ দায়িত্ব সম্পৰ্কীয় ১৪ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি, যদি কোনো ভুল কাম বা অন্যায় অবিৰতভাৱে চলি থাকে, তাক ‘ধাৰাবাহিক উলংঘন’ বুলি ধৰা হয়। নেপালৰ ক্ষেত্ৰত দেখা গৈছে যে অপৰাধীয়ে শাস্তি নোপোৱা (Impunity) যি পৰিৱেশ চলি আছে, সেয়া আচলতে মানৱ অধিকাৰৰ ধাৰাবাহিক উলংঘনহে। প্ৰতিটো তদন্তৰ ব্যৰ্থতাই এই অন্যায়ক অধিক দীঘলীয়া কৰি তুলিছে। কিন্তু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাসমূহে এই চক্ৰটো বন্ধ কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা নাই।

প্ৰতিবেদন দাখিলত নেপালৰ গাফিলতি

নেপালে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ চুক্তি (ICCPR) অনুসৰি নিয়মীয়াকৈ প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিব লাগে, কিন্তু তেওঁলোকৰ ৰেকৰ্ড অতি দুৰ্বল:

• নেপালে ২০১৪ চনত শেষবাৰৰ বাবে তেওঁলোকৰ প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিছিল, য’ত ১৯৯৫ চনৰ পৰা ২০১০ চনলৈকে হোৱা ঘটনাৰ উল্লেখ আছিল।
• সেই সময়ত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মানৱ অধিকাৰ সমিতিয়ে (HRC) নেপালত নিৰাপত্তা বাহিনীৰ দ্বাৰা অত্যাধিক শক্তি প্ৰয়োগৰ ঘটনাক এক গুৰুতৰ বিষয় হিচাপে চিহ্নিত কৰিছিল আৰু এবছৰৰ ভিতৰত ইয়াৰ তথ্য বিচাৰিছিল। কিন্তু নেপালে সেই তথ্য আজিও নিদিলে।
• সবাতোকৈ আচৰিত কথাটো হ’ল, নিয়ম অনুযায়ী নেপালৰ তৃতীয়টো প্ৰতিবেদন ২০১৮ চনৰ মাৰ্চ মাহত দিব লাগিছিল। কিন্তু সাত বছৰ পাৰ হৈ যোৱাৰ পিছতো নেপালে আজিও সেই প্ৰতিবেদন দাখিল কৰা নাই।

ব্যৱস্থাটোৰ দুৰ্বলতা

এই সমগ্ৰ ঘটনাই প্ৰমাণ কৰে যে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তিসমূহৰ নিয়মবোৰ কোনো দেশৰ ওপৰত জোৰকৈ জাপি দিয়াৰ ক্ষমতা ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ দৰে সংস্থাবোৰৰ হাতত নাই। ফলত বহু দেশে কেৱল চুক্তিত চহী কৰিয়েই দায়িত্ব শেষ কৰে, কিন্তু কাৰ্যক্ষেত্ৰত নিয়মবোৰ উলংঘন কৰি থাকে। যদিও নেপালে ১৯৯১ চনত ব্যক্তিগত অভিযোগ দাঙি ধৰা সম্পৰ্কীয় চুক্তিত (First Optional Protocol) চহী কৰিছিল, তথাপিও দেশখনত চলি থকা এনে ব্যৱস্থাগত অন্যায়বোৰ ৰোধ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ কোনো বিশেষ প্ৰভাৱ দেখা যোৱা নাই।

মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাটো কিয় ব্যৰ্থ হৈছে?

১/ বাধ্য কৰোৱাৰ ক্ষমতা নাই:

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাবোৰে কেৱল কোনো দেশক নিয়ম মানিবলৈ বুজাবহে পাৰে, কিন্তু বাধ্য কৰাব নোৱাৰে। বিভিন্ন অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ৰাষ্ট্ৰসংঘই দিয়া পৰামৰ্শসমূহ দেশবোৰে কাৰ্যক্ষেত্ৰত পালন নকৰে। নেপালৰ দৰে দেশসমূহে প্ৰয়োজনীয় তথ্য নিদিয়ে আৰু পৰামৰ্শবোৰো অৱজ্ঞা কৰে।

২/ আন্তঃৰাজ্যিক অভিযোগৰ অভাৱ:

আইন অনুসৰি এখন দেশে আন এখন দেশৰ বিৰুদ্ধে মানৱ অধিকাৰ উলংঘনৰ অভিযোগ আনিব পাৰে। কিন্তু যোৱা ৫০ বছৰত গোটেই বিশ্বতে এনেকুৱা মাত্ৰ তিনিটা উদাহৰণহে পোৱা গৈছে। যেতিয়ালৈকে কোনো এখন দেশে আন এখন দেশৰ বিৰুদ্ধে বিচাৰ নিবিচাৰে, তেতিয়ালৈকে এনেবোৰ আইন কেৱল কাগজ-কলমতে সীমাবদ্ধ হৈ থাকে।

৩/ দক্ষিণ এছিয়াত আদালতৰ অভাৱ (আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ):

বিশ্বৰ আন প্ৰায়বোৰ অঞ্চলতে (যেনে: ইউৰোপ, আমেৰিকা আৰু আফ্ৰিকা) মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে নিজস্ব আঞ্চলিক আদালত আছে। সেইবোৰ আদালতে কোনো ব্যক্তিৰ আবেদন শুনিব পাৰে আৰু চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে ‘বাধ্যতামূলক’ ৰায় দিব পাৰে। কিন্তু দক্ষিণ এছিয়া এনে এটা অঞ্চল য’ত মানৱ অধিকাৰৰ বাবে তেনে কোনো শক্তিশালী আঞ্চলিক আদালত বা আইন নাই। ফলত ইয়াৰ দেশসমূহে যি বিচাৰে তাকে কৰি যাব পাৰে আৰু ৰাইজৰ বাবে ন্যায়ৰ পথ বন্ধ হৈ থাকে।

আইন বলবৎ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত থকা শূন্যতা

ইউৰোপ বা আমেৰিকাৰ দৰে অঞ্চলৰ বিপৰীতে, দক্ষিণ এছীয় আঞ্চলিক সহযোগিতা সংস্থা চমুকৈ ‘ছাৰ্ক’ (SAARC)-ৰ এনে কোনো আঞ্চলিক মানৱ অধিকাৰ চুক্তি বা আদালত নাই য’ত ভুক্তভোগীয়ে ন্যায় বিচাৰি যাব পাৰে। বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, এই অঞ্চলৰ চৰকাৰসমূহ মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ প্ৰতি বিশেষ আগ্ৰহী নহয় আৰু তেওঁলোকে কোনো আঞ্চলিক সমাধান গ্ৰহণ কৰিব নিবিচাৰে। যাৰ ফলত চৰকাৰী অন্যায়ৰ বলি হোৱা সাধাৰণ লোকৰ বাবে ন্যায়িক নিষ্পত্তিৰ কোনো মঞ্চ নাই।

পৰস্পৰ বিৰোধী স্থিতি আৰু ইয়াৰ সুবিধা

এই বিচাৰহীনতাৰ পৰিৱেশে এক অদ্ভুত পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰিছে:

আইনী ব্যৱস্থাৰ ত্ৰুটি আৰু ভৱিষ্যতৰ প্ৰত্যাহ্বান

মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত যি ব্যৱধান দেখা গৈছে, সেয়া কেৱল এটা দুৰ্ঘটনা নহয়, বৰঞ্চ ই আমাৰ আইনী গাঁথনিৰে এক অংশ। সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভিতৰত দক্ষিণ এছিয়াই একমাত্ৰ এনে এটা অঞ্চল য’ত মানৱ অধিকাৰ উলংঘনৰ বিৰুদ্ধে কোনো শক্তিশালী আৰু বাধ্যতামূলক আদালত নাই। ফলত ইয়াৰ দেশসমূহে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত নিজৰ গুৰুত্ব জাহিৰ কৰিবলৈ শান্তিৰক্ষী বাহিনীৰ দৰে কামত অংশ লয়, কিন্তু নিজৰ দেশৰ ভিতৰত যিবোৰ আইনী সংস্কাৰ কৰিব লাগে, সেয়া নকৰে।

২০২৬ চনৰ ২১ জানুৱাৰীৰ গুৰুত্ব:

অহা ২১ জানুৱাৰী, ২০২৬ তাৰিখে নেপালৰ যি ‘ইউনিভাৰ্ছেল পিৰিয়ডিক ৰিভিউ’ (মানৱ অধিকাৰৰ বিশ্বজনীন পৰ্যালোচনা) অনুষ্ঠিত হ’ব, সেয়া এক অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰীক্ষা হ’ব। ইয়াৰ পৰা স্পষ্ট হ’ব যে:

• দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহক এক শক্তিশালী আৰু বাধ্যতামূলক আইনী ব্যৱস্থাৰ ভিতৰলৈ আনিব পৰা যাবনে?
• নে চৰকাৰসমূহে কেৱল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি মানি চলাৰ ভাও ধৰি নিজৰ ক্ষমতা সাব্যস্ত কৰাতে ব্যস্ত থাকিব?